DOM Z PAPIERU



sobota, 17 listopada 2012

Świat na wyciągnięcie ręki

Ja to też jestem trochę taki Janosik. Aparatem fotograficznym i długopisem kradnę cudowne widoki i piękne chwile i potem rozdaję tym biedakom, którzy gdyby wyjechali na miesiąc, to padłaby im firma. - opowiada Leszek Szczasny. Z przyjemnością wzięłam część łupów, ciesząc się ogromnie, że i w moje strony zawędrował ten globtroter, pasjonat, indywidualista. Spotkanie bardzo potrzebne, żeby wytrącić mnie z jesiennej chandry i przypomnieć, że gdzieś świeci słońce i czeka świat.
Bohater spotkania obdarzył nas gawędą snutą na tle multimedialnej prezentacji. W roli głównej wystąpiła Turcja. Kraj bardzo przyjazny Polsce. Relacja z podróży nietypowa, bo zazwyczaj pan Leszek  (leszek po węgiersku znaczy podglądanie, więc jeździ, podpatruje, zagląda pod wszelkie podszewki...) omija metropolie. Tym razem zatrzymał się w Stambule i ukazał nam kolorową rzeczywistość jedynego na świecie miasta położonego na dwóch kontynentach. W praktyce oznacza to np. codzienną jazdę do pracy z Europy do Azji. I taki to kraj - Turcja - zawieszony między europejskością a orientem. Piękne zdjęcia to kolejna pasja podróżnika. Uchwycone szczegóły, codzienność. Kto ciekaw, może obejrzeć na stronie www.leszekszczasny.blogspot.com . Gdy słuchałam, oglądałam, trudno mi było uwierzyć, że to efekty niskobudżetowych wypraw. Minimalizowanie plecaka, dobra mapa, "język w gębie" (politolog) i aparat wystarczą, żeby spełnić marzenia. Przywieziony z wyprawy materiał pisany i fotograficzny stał się impulsem do napisania pierwszej książki. 
Pochłonęłam i będę wracać. Esencjonalny styl pisania, przekonujący. Autor nie miętosi słów "przepiękne", "fantastyczne", a pewnie mógłby. Wyleczony z "pałacowania" (zwiedzania zabytków), nie czuje się marionetką aparatury turystycznej, ale niezależnym obywatelem świata. Brak towarzysza podróży pozwala mu na dialogowanie z kartką, a przede wszystkim na otwarcie się na przypadkowych ludzi. Zezwala też na wybór drogi przez intuicję. Z książką poznaję Ukrainę tęskniącą za lepszym światem, Hiszpanię niechętną autostopowiczom, Grecję, która chce być nazywana Helladą. Dostaję też rzetelny, subiektywny raport bałkański. To niefolderowe oblicza krajów. Tak można pisać tylko wtedy, gdy zwiedza się inaczej. Czyli jak? Marszruty i autostop. Spanie "na dziko" - w grocie, pod balkonem, w lasku, przy ścianie meczetu... A przed zaśnięciem na niezależnym legowisku, spektakl TV NIEBO i zapis w notesie: Cały świat i ja pod jednym drzewem! Największe zmartwienie? Żeby stopy się z butami dogadały. I maksyma autora: Nie chwytaj rzeczywistości - zachwycaj się nią!     W trakcie spotkania autor opowiadał również o pobycie w Mauretanii, więc o afrykańskich penetracjach będzie kolejna książka. Czekam!

Teraz dla tych, którzy lubią, gdy wyglądam spod nicka. Do blogowej zabawy zaprosiła mnie Beata, kochająca Firmina:) Dziękuję i spróbuję krótko odpowiedzieć na pytania.

„Niektórzy ludzie sądzą, że można robić wszystko, bo żyje się tylko raz i dlatego trzeba łapać każdą okazję. Natomiast ja uważam, że właśnie dlatego, iż żyje się tylko raz, nie można robić wielu rzeczy, na przykład zawstydzających lub niegodnych, bo już nie będzie się miało drugiego życia, aby to naprawić” (Waldemar Łysiak).  Jakie jest Twoje credo życiowe?
Łysiak ma zawsze rację. Moja krótsza wersja: Bądź dobry, mimo wszystko.

Co Cię ostatnio bardzo ubawiło?
Sporo  ostatnio namieszałam w życiu, więc gdy do klasy nagle bez pukania weszli uzbrojeni, umundurowani dwaj panowie, bez wahania podałam ręce ... do skucia. W końcu okazało się, że przyszli dać dzieciom odblaski;)

21 listopada obchodzimy Światowy Dzień Życzliwości. Czy i jak zamierzasz ten dzień uczcić?-
Postaram się nie zwracać uwagi na zrzędzenie R.

Jaka jest Twoja ulubiona anegdotka?
Biskup przyjeżdża do szkoły specjalnej. Pyta dzieci, kim chciałyby zostać w przyszłości. Nagle Jasio:
- Ja to chciałbym na biskupa.
- No ale to trzeba do takiej specjalnej szkoły chodzić...
- No i chodzę.

Książka, którą powinno znać każde dziecko polskie
"Elementarz małego Polaka. Historia dla najmłodszych" J.J.Szarek, Wyd. Rafael

Jakich słów nadużywasz?
Ja, mnie, moja...

Życie jest zbyt krótkie, żeby… czytać kiepskie książki i pić marne wino.

Odpowiedz Woodemu Allenowi: „Co zro­bisz, gdy ktoś ci przys­ta­wi nóż do szyi, a ty aku­rat dos­ta­niesz czkawki? "
Proszę o coś do picia.

Idealny czytelnik to taki, który... myśli.

Moje ulubione miejsce w Polsce to…  moja gawra; alternatywnie - bieszczadzkie połoniny.

Jakie są Twoje najlepsze sposoby na jesienną chandrę? 
Grzaniec, książka, muzyka.


sobota, 3 listopada 2012

Psy szczekają, karawan(a) jedzie dalej

Uprzedzam - kto nie lubi Łysiaka, niech nie czyta, bo będzie "ku czci".
Najnowsza produkcja Waldemara Łysiaka KARAWANa literatury w zapowiedziach miała zadziałać jak  granat wrzucony w środowisko. I tak jest. To rozprawa o stanie współczesnej literatury. Już sam tytuł nośny, pojemny, oddający temperaturę opinii i zapowiadający, że nudno nie będzie. Oj, nie będzie! Analiza celna, dosadna, z pewnością wywoła lawinę głosów. Łysiak potrafi. Tylko tutaj mieszanka wybuchowa erudycji i kolokwializmów, cytatów i kontrowersji. Jestem dumna z siebie, że "przylegam" w wielu opiniach, że pojawiały się na moim blogu nazwiska wywoływane przez autora, a przemilczałam "dzieła", które nie zasługują na rozgłos. Pewnie czekacie na konkrety.
Zacznę delikatnie. Próbka stylu. Wspominałam ostatnio Goetla i Wańkowicza. Te dwa tuzy nie darzyły się sympatią, jednak literaci potrafili subtelnie wymierzać ciosy. Na pytanie w ankiecie londyńskich "Wiadomości" - Kim chciałbyś być, gdybyś nie był pisarzem? - Goetel odpowiedział: Chciałbym być Wańkowiczem. I tak już będzie - inteligentnie, dowcipnie, choć chwilami powieje smutek.
Z początkiem zgodzimy się pewnie wszyscy, że kulturę - szczególnie wysoką - dotknął kryzys. Przyczyn jest wiele. Bardzo bolesną jest ta, że to sami "literaci" mordują naszą literaturę. W szkole nauczyli się czytać i pisać, a potem już nie męczą się stylem ani gramatyką. Dla nich to autor ukuł określenie, że są twórcami literatury laptopowej (bo jedzie sobie pani/pan w pociągu i klika, tworząc kolejny bestseller). A czytelnik często gęsto myli pseudoliteraturę z prawdziwą literaturą. Dalej wymieniamy: hołdowanie "multi - kulti"; umasowienie studiów wyższych produkujących ćwierćinteligentów nie mających pojęcia o dorobku cywilizacyjnym; mylenie wolności ze swobodą, co skutkuje emancypacją pornografii i zboczeń... Jak nie przytaknąć, gdy miałam ochotę wyjść z teatru, bo spektakl zaczął się od sceny masturbacji! (zresztą ostatnio nagłaśniany film "Obława" też pokazuje akowców jako prymitywnych ludzi z zaburzeniami psychicznymi, którzy zachowują się podobnie). A "młodzi, wykształceni z dużych miast" świecą światłem odbitym i nie są zdolni do rozumienia aluzji, obrazów, odwołań kulturowych (też obserwacja z tego tygodnia - kierowca przez CB pyta o ulicę Boya-Żeleniewskiego!). Powstają także dobre książki, ale te są zamilczane przez media. Cisza recenzencka to śmierć literacka takich autorów, jak chociażby Narbutt, Urbankowski, Kąkolewski, Zalewski... (pisałam, pisałam! - oprócz Zalewskiego). Profesor J.Staniszkis celnie puentuje: Chodzi o to, aby ważne sprawy mówili tylko swoi. A wywoływany również przeze mnie wielokrotnie B.Urbankowski dodaje: Trwa akcja wyrzucania z publicznego dyskursu J.M.Rymkiewicza, W.Łysiaka, B.Wachowicz. Nie tylko autorzy są objęci aksamitnym totalitaryzmem, ale także tematy. Niemile widziane jest pisanie chociażby o ludobójstwie na Wołyniu czy o współpracy z bezpieką.  Na wszystko radę miał Hemar i jego wiersze przeplatają tekst Łysiakowy często:
Jedna jest na to rada, jedyna kuracja:
Humor i wykształcenie, i cywilizacja.
Czas na świętych literackiego Salonu  RP. To duże nazwiska: Miłosz, Lem, Szymborska, Mrożek, Barańczak, Brandys, Konwicki, Kapuściński, Gałczyński, Zagajewski, Kornhauser, Gombrowicz, Szczypiorski, Kosiński... Straszą te upiory PRL-u, nie wolno ich karcić, trzeba klaskać. Musimy wybaczyć, nie wracać, nie grzebać...
Po kanonizacji gwiazd promuje się nowych pupili (Gretkowska, Tokarczuk, Kuczok, Tryzna, Huelle, Chwin, Pilch, Stasiuk...). Ci literaccy faworyci sprzedają bełkot zwany intelektualnym terroryzmem. Jeśli ktoś ośmieli się mieć inne zdanie, zostaje oszołomem i wysyła się go do Ciemnogrodu. Ten dzisiejszy parnas Łysiak obudowuje cytatami, a nader często posiłkuje się Nocnikiem Żuławskiego. Nocnik - to odwrotność dziennika, bo nocą pisany. To również naczynie na nieczystości. Na tyle wstrząsnął hierarchiami literackimi, że został wycofany z księgarń, a zdobyć go można jedynie za horrendalną cenę. Żeby zneutralizować opinie Żuławskiego, w szranki stanęła Manuela Gretkowska, pisząc Trans. Akurat tej książki nie czytałam, bo już po wcześniejszej lekturze Polki wiedziałam, że po tę autorkę nie sięgnę. O pojedynku - w Karawanie...
Później czas na rankingi. Na ile są wiarygodne, niech świadczy fakt, że w plebiscycie na wokal wszech czasów w 2007 roku zwyciężyła Doda, jaką zatem wartość ma demokratyczny wybór przez literacki salon Gombrowicza jako pisarza wszech czasów? Zatem niewiele wspólnego z dobrą książką mają listy, kanony, sondaże sprzedawalności, co  uzasadnia we fraszce S.J.Lec:
Najwyższa stajenna ranga
nie zmieni osła w mustanga.
Że nagrody są upolitycznione, widać chociażby na przykładzie Nagród Literackich imienia  J.Mackiewicza oraz Nike, gdy ta druga ma wsparcie 90% mediów. Wspomnę tutaj wręczenie nagrody w 2009 roku za tomik Piosenka o zależnościach i uzależnieniach, gdy moje raptularzowe pisanie nie mogło ujrzeć światła dziennego (i nie ujrzy), ale zdradzę fragment dotyczący  AM, który z uśmiechem wyraził chęć zaspokojenia ciekawości, jak smakuje  gulasz z orła białego. Bardzo śmieszne to było. Od tego czasu transmisji nie oglądam. Czekam natomiast na werdykt 11 listopada z nadzieją, że laureatem zostanie Płużański, o którym oczywiście pisałam. Podobnie jak o Krasińskim, Rymkiewiczu, Myśliwskim, Wenclu...
Nie inaczej wygląda sprawa z Noblem. Trafione werdykty to około 20% laureatów. Tu decydujące znaczenie mają łapówki, lobbing, naciski, a dzięki kompromisom nagrodę dostają trzecioligowcy, o których nikt dziś nie pamięta. O zasługach naszych noblistów - nie po raz pierwszy - pisze Łysiak. Literatów niegodnych laurów pocieszą rymy Hemara:
Musi być jakieś za życia
Odszkodowanie
Dla tych, z których po śmierci
Nic nie zostanie.
Czas na wycenę generalną. Bardzo spodobało mi się określenie A.Nasiłowskiej - literaturka. Mówi wiele o stanie najnowszej polskiej literatury. Gdy się nie cmoka, to się nie jest człowiekiem kulturalnym, inteligentem. Beletrystyka coraz dalej odchodzi od pięknego stylu i szeleści papierem, miast śpiewać talentem. Bo dziś pisać każdy może. Tu kłaniają się reminiscencje targowe, gdy przejścia zablokowali fani produktów książkopodobnych, powołanych do życia przez dziennikarzy, polityków, sportowców, aktorów... To pisarstwo niepisarzy sprzedaje się tak samo jak dobra literatura!
To oczywiście tylko niektóre problemy poruszone przez autora. Bo jest jeszcze o wojence z Rymkiewiczem, o relacjach z Ziemkiewiczem (bo jak endek może dogadać się z piłsudczykiem?). Sporo miejsca zajmuje sprawa lustracji i tu autor nie oszczędza też siebie (wspomina o werbowaniu jako agentki żon literatów, tu: żona autora!; o rozstaniu pisał wcześniej w powieści Dobry). Odsłania drugą twarz kultowych gwiazd mediów, z czym nie wszyscy umieją się pogodzić...
Czy pocieszeniem może być fakt, że opisywane zjawisko pozostawania z tyłu literatury przez duże L jest globalne, nie tylko nasze polskie? Że bestsellerami są produkty Rowling, Tolkiena, Browna, Coelho, a publika daje się nabrać na pseudoartystyczną pseudogłębię? Mnie to nie poprawia humoru.
Zdaję sobie sprawę, że wiele osób z powyższymi poglądami się nie zgadza. Pisałam onegdaj w komentarzach, że wobec Łysiaka nie można być letnim. Wybór to gorący lub zimny. Ja w dalszym ciągu trwam wiernie w Klubie Łysiakomanek, chociaż dzieli nas ... Piłsudski. O tym w przyszłości.

Wszystkie słowa wyróżnione kursywą są cytatami z książki Waldemara Łysiaka Karawana literatury, Wydawnictwo Nobilis, Warszawa 2013




niedziela, 28 października 2012

W mieście królów i książek

Czekałam na nie cały rok - Targi Książki w Krakowie. I znów wchodzę w przyjazny świat wypełniony książkami i ich autorami. Z każdym rokiem ciekawiej. Teraz głównie z powodu blogowych spotkań. Może chronologicznie...
Pierwsze spotkanie - gdy jeszcze "normalnie" można spacerować i delektować się książkowym światem - z Jolantą Kwiatkowską. Kiedyś czytałam Jesienny koktajl, teraz przewrotnie wybrałam Przewrotność dobra.  Przemiła, dłuższa pogawędka! Później już będzie wszystko w biegu.




 Czekałam niecierpliwie na to spotkanie! Bardzo lubię widzieć twarz rozmówcy, czego nie dają mi blogi, stąd moja radość wielokrotna, że zobaczyłam Martę. Wspaniale, że udało się jej zaistnieć medialnie z cudownym paryskim blaskiem.
- Marto, uśmiecham się nadal, gdy patrzę na zdjęcie. Mam nadzieję, że zatańczę na twoim kawałku podłogi otulona magią słów:)



Tłum gęstniał z każdą minutą. Dobiegłam do sali seminaryjnej, żeby przysłuchać się rozmowom blogerów. Sala wypełniona, bo i temat intrygujący. Czy można znaleźć punkty wspólne dla recenzji zawodowych, akademickich, uważanych za profesjonalne i dla naszych - blogowych? Czy może blogerzy szkodzą krytyce literackiej? Temat wracał wielokrotnie na portalach, więc i tutaj trwała dyskusja. Nawet dostawiali na podium krzesełka blogerzy z sali. Szkoda, że nie każdy przedstawiał się chociażby nickiem! Wiedziałam, że będzie Anek, bo zwiastowała ten dzień na blogu.
- Aniu, miło było cię zobaczyć! Taką żywą, normalną dziewczynę, a nie papierową. Dla mnie takie spotkania są bezcenne!
Potem Ania wskazała mi Engę, a za chwilę stanęłam oko w oko z Prowincjonalną nauczycielką. I tak przez moment stałyśmy - trzy prowincjonalne nauczycielki. Dziewczyny poszły na herbatę, a ja pobiegłam dalej. Pozdrawiam bratnie dusze:)
Antoni Kroh - jaki człowiek, takie książki. Zamieściłam kiedyś refleksje po przeczytaniu Sklepu Potrzeb Kulturalnych [tu:]. Autor okazał się dokładnie taki, jakim go sobie wyobrażałam: spokojny, kulturalny, ujmujący starszy pan. Mam zapoznać się ze "Sklepem..." po remoncie! A gdy jeszcze raz spotkaliśmy się po jakimś czasie w tłumie, poznał mnie (!) skinął głową z uśmiechem. Gdzie dziś tacy dżentelmeni?






Agata Tuszyńska - kilka zdań na temat Oskarżonej Wiery Gran, bo lektura Tyrmandów przede mną.







Marek Zagańczyk - jakże mi miło! Przywiozłam na targi Cyprysy i topole, a na Krajobrazy i portrety muszę długo jeszcze poczekać. Za to dwie prowincje, które czekają na mój przyjazd, pan opisał/opracował w Notesie toskańskim i Notesie prowansalskim. Wydania ciekawe o tyle, że książki faktycznie przypominają notes. Można czytać, oglądać zdjęcia, a na pustych stronach notować własne refleksje. Czekam na spotkanie na Podkarpaciu:)






Najładniej wyszłam na zdjęciach z Ewą Lipską. Chyba poezja dodaje skrzydeł. Gdy się ma do czynienia z legendą, człowiek frunie lekko jak anioł. To niebywałe - poetka obdarza uwagą rozmówcę, rozmawia - nie bacząc na fotografujący tłum. Jestem wdzięczna losowi, że dane mi było spotkać damę poezji polskiej. A że była też pani Julia Hartwig, zaczytałam się po drodze w ich wierszach i postanowiłam zainaugurować "poetycki zaścianek" na blogu. Poezji trzeba w dzisiejszych czasach, kochani.
Będę się zbliżać do końca relacji. Oto zakupiony zestaw łącznie z sówką. Zdjęcie się powiększa, ale wywołam do odpowiedzi kilku autorów: Sandor Marai, Włodzimierz Odojewski, Anna Anders-Nowakowska, Waldemar Łysiak... I przyznaję się, że noc spędziłam z Łysiakiem w objęciach! Jego Karawana literatury nie dała mi spać i pierwsza zgłasza się do recenzji.



Jeszcze wszystko, co lubię: balsam dla duszy zamknięty w pudełku niczym słodkie landrynki, zakładki dla zakładkowego potwora, przypinka targowa...
I najważniejsze - wspomnienia, którymi będę karmić się przez cały rok w oczekiwaniu na kolejny targowy dzień.










niedziela, 21 października 2012

Nieśli prawdę do końca życia

Gdy wiosną 1943 roku stanęli nad rozkopanymi grobami w Katyniu, chyba nie spodziewali się, że ta chwila zmieni ich życie na zawsze. Niemcy - chcąc nagłośnić mord na polskich oficerach - zaprosili jako świadków trzech polskich literatów. I to nie byle jakich. Byli to: Ferdynand Goetel, Jan Emil Skiwski i Józef Mackiewicz. Dziś wspomina się głównie Mackiewicza, który jednak w świadomości większości Polaków zaistniał dopiero po wojnie. O dwóch pozostałych cisza. Zadeptani milczeniem. Jeśli już przez myśl przemknie nazwisko, to w parze z etykietką "kolaboranta" lub "antykomunisty".
Od kilku miesięcy czytałam książki ich autorstwa lub na ich temat, szukałam w sieci... Próbowałam zrozumieć, co czuli, żyjąc daleko od kraju, samotni, pozbawieni możliwości publikowania, w izolacji intelektualnej, "skazani na nieistnienie"...
Józef Mackiewicz - żył najdłużej, więc jeździł, pisał, głosił, walczył. Sprawa zbrodni katyńskiej została tą najważniejszą, o której chciał mówić. Był wyrzutem sumienia dla naszego panteonu literackiego, który mówił, że inaczej nie można było żyć. Cieszę się, że jest czytany. Cenię Mackiewiczowskie nagrody (Krasiński, Wencel, Rymkiewicz, Isakowicz-Zaleski...), a 11 listopada będę czekać na docenienie Tadeusza Płużańskiego. O wielu z nich pisałam, bo tylko prawda jest ciekawa.
Ferdynand Goetel - o nim już znacznie ciszej. Młodość spędził w Rosji (podobnie jak dwaj pozostali literaci!) i na własne oczy przekonał się, co niesie rewolucja bolszewicka. Warto sięgnąć po książkę "Przez płonący Wschód", w której opisuje brawurową ucieczkę z Turkiestanu opanowanego przez bolszewików. ARCANA - to wydawnictwo dba o spuściznę literacką i wydaje cykl, z którego mam dwa tomy: "Patrząc wstecz" i "Nie warto być małym". Zastygły wspomnienia, często z gorzką nutą pisane. Zostaje nam myśl, że trzeba być wielkim, a przynajmniej o tę wielkość zabiegać. Postać autora niesłychanie barwna, a biografia to gotowy scenariusz filmu sensacyjnego. Np. taka piękna scena: jest rok 1945; do krakowskiego mieszkania pisarza przychodzi oddział żandarmerii przyprowadzony przez Adama Ważyka (też w mundurze). Żona kłamie, że mąż wyjechał do Warszawy i rodzina natychmiast - pozbawiona złudzeń - postanawia uciekać za granicę. Taki los spotkał wszystkich trzech literatów - znienawidzeni przez władze Polski Ludowej, osądzeni jako antykomuniści - tułali się na emigracji. Nie mogli mówić prawdy, która była niewygodna dla wszystkich stron! W kraju objął ich zakaz cenzury.
Wszystkie biblioteki, księgarnie, świetlice otrzymują wykazy książek, podlegających niezwłocznemu wycofaniu, a po usunięciu z tych miejsc powinny trafić do składów makulatury, do pieca, na wysypisko śmieci...  Rękę do tego przyłożyli również koledzy/koleżanki literaci.
Zaraz po wkroczeniu Sowietów do Polski rozesłano listy gończe za Goetlem i Skiwskim. Śledztwo prowadził krakowski prokurator Roman Martini. Głównym celem postępowania było zgromadzenie dowodów kolaboracji z Niemcami polskich pisarzy (Goetla i Skiwskiego). Zeznawała polska elita intelektualna. Warto przypomnieć, że był to czas, gdy władza wabiła intelektualistów, więc przesłuchania toczyły się jak dość swobodne rozmowy. Więc z satysfakcją czytam, jak czołówka świata literackiego wypowiada się na temat kolegów po piórze. Niektórzy krótko wymigują się słowami: nie wiem, nie słyszałem, nie miałem kontaktu, ale są i tacy, co atakują zajadle. Przeraża to bezpośrednie oskarżenie o kolaborację z Niemcami przez tych, którzy sami współpracowali z okupacją sowiecką! Przecież było nawet określenie "polskich pisarzy sowieckich"  zarezerwowane dla Leca, Jastruna, Ważyka, Pasternaka... To Andrzejewski i Dąbrowska nie podali Skiwskiemu ręki, czym rozpoczęli ostracyzm, a sami czerpali garściami od nowych okupantów. Wracając do książki z pieczęcią IPN-u - jej bezsporny atut to przytoczone bez komentarza protokoły z procesu. Będę do nich wracać, ilekroć "dotknę" twórczości wspomnianych osób. A Martini śledztwa nie dokończył. Zginął w 1946 roku w niewyjaśnionych okolicznościach. Podobno zachował się jego list z informacją, że nie podejmuje się wyjaśnić sprawy Katynia, gdyż nie była to zbrodnia niemiecka.

Jan Emil Skiwski - o nim przeciętny czytelnik nie wie nic albo słyszał, że był kolaborantem, a nawet zdrajcą. Jak zostaje się w Polsce pisarzem wyklętym, zapomnianym, pogardzanym? - odpowiada na to pytanie Maciej Urbanowski w monografii Człowiek z głębszego podziemia. Życie i twórczość Jana Emila Skiwskiego.
Dziesięć lat studiów poświęcił tej postaci, zaintrygowany starciem nazwiska z literackiej mapy. Znany w Dwudziestoleciu krytyk literacki, pisarz, a nawet poeta, po wojnie przestał istnieć w świadomości zbiorowej. Nie znano jego miejsca pobytu, a nawet brak było wiadomości o miejscu pochówku. Już na 26.stronie mogłam przestać czytać, bo ustaliłam przyczynę niepamięci - niezmiennie wrogi wobec komunizmu. Jednak czytałam. Już nie tylko o Katyniu. Wyławiałam rodzynki, które gdzieś tam odpowiadały na nurtujące pytania.
Np. Przekonanie, że to właśnie szlachcie zawdzięcza polska kultura to, co najbardziej istotne i trwałe było zresztą bardzo charakterystycznym i niezmiennym rysem światopoglądu Skiwskiego. Na poły żartując, pisał Wańkowiczowi: ... uważam kategorię szlachectwa za zupełnie realną w Polsce. Szlachta stworzyła całą kulturę polską, co tu gadać. Mogę nie rozróżnić w polu pszenicy od buraków, mogę siadać na konia z prawej nogi, ale nie przekreśla to faktu, że należę do warstwy historycznej narodu. [s.22] - to tak przy okazji dyskusji o Wańkowiczu czy Gombrowiczu i ich poglądach na ten temat.
Skiwski krytycznie odnosił się do twórczości Żeromskiego. Negatywnie ocenił też Zmory Zegadłowicza, Sklepy cynamonowe Schulza i Ferdydurke Gombrowicza. No, nie spodziewałam się poparcia z tej strony. O jego "salonie odrzuconych" pewnie jeszcze napiszę, bo zapowiada się Rok Schulza.
Wracając jednak do monografii, suto okraszonej cytatami. Powoli rysuje się nam skomplikowany portret literata, którego raz zaliczono do endeków, raz do klerków. Podkreślano zygzakowatą linię polityczną, jego ruchliwość intelektualną. Może jednak to bycie klerkiem, dla którego celem jest kultura, a nie prawa czy lewa strona polityczna, zadecydowało o przejściu na pozycje proniemieckie. Osobna, ekscentryczna pozycja przysporzyła mu samych wrogów.
Może wspomnę o klerkizmie, bo dla mnie było to nowe doświadczenie (będące w obiegu intelektualnym w międzywojniu), a ważne w dookreśleniu pozycji bohatera.
W II RP klerk stał się synonimem intelektualisty, wyróżniającego się niezależnością sądów, troską o ich wysoki poziom, bezinteresownością, dystansem wobec doraźnych walk i mód umysłowych oraz politycznych. Dodawano do tego przekonanie, iż klerk działa w osamotnieniu, podejmuje i broni poglądów nie tylko "wiecznych", ale też "trudnych", nie wahając się przy tym głosić prawd niepopularnych. [s.140]
Bo - wracając do sprawy Katynia - Skiwski pojechał tam z własnej woli (Goetel i Mackiewicz mieli zgodę władz podziemnych), a po powrocie natychmiast udzielił wywiadu drukowanego w gadzinówkach. Przytaczano jego słowa: Kiedy wybierałem się w podróż, byłem przygotowany na złe rzeczy, lecz to co później zobaczyłem w rzeczywistości, to straszliwe oskarżenie bolszewizmu, przewyższa w swym okrucieństwie wszelkie wyobrażenie. [s.75] Mówił też: Wykonawcami wyroku na polskich oficerach, jak ujawniło śledztwo, byli w głównej mierze Żydzi. [s.76]
Po Katyniu zaczął narastać bojkot osoby Skiwskiego. Po katyńskim wstrząsie tenże ośmielił się podjąć legalną współpracę  z niemieckimi władzami okupacyjnymi. Wiosną 1944 roku ukazało się pismo "Przełom" z zasadniczą tezą: w obliczu coraz wyraźniejszej perspektywy wkroczenia na ziemie polskie armii sowieckiej nakazem chwili jest udzielenie przez Polaków wsparcia Niemcom i porzucenie dotychczasowej polityki. [s.89]
Kolaboracja z Niemcami przeciw inwazji sowieckiej - to pomysł na inną rzeczywistość Skiwskiego.
Co było potem? Już w skrócie - proces i wyrok dożywocia w 1949 roku. Skiwski zmienił nazwisko na Rogalski; wraz z rodziną wycofał się do Niemiec, później Włochy i ostatni etap - Wenezuela. Nie było już miejsca w powojennej Polsce dla niego i dla jego książek. Zdawał sobie sprawę ze swojego osamotnienia w poglądach. Tęsknił za ojczyzną. Zmarł na atak serca 2 marca 1956 roku.

Pamiętajmy o nich. Byli ofiarami Katynia.

Temat szeroki. Tym, którym mało, polecam niezmiennie "Erraty do biografii" - jeden odcinek to "Świadkowie Katynia", a o poszczególnych literatach są odrębne filmiki. Wypowiada się tam m.in. autor omawianej monografii - Maciej Urbanowski. Wszystki cytaty pochodzą z książek:
1) Maciej Urbanowski Człowiek z głębszego podziemia. Życie i twórczość Jana Emila Skiwskiego, Wydawnictwo Arcana, Kraków 2003
2) Stanisław M.Jankowski, Ryszard Kotarba Literaci a sprawa katyńska - 1945, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego "Societas Vistulana", Instytut Pamięci Narodowej, Kraków 2003

środa, 17 października 2012

W mieście piwnic i wina


Trzy węgierskie dni. Dobre wino kocham prawie tak samo jak dobre książki. Bez jednego i drugiego można żyć, ale po co? A gdzie wino leje się strumieniami? W Egerze! To tutaj możemy zobaczyć 140 kilometrów piwniczek, wydłubanych w tufowych skałach,  schowanych czasem nawet pięć pięter pod ziemią.
Degustacje serwowane w kolejności od wytrawnych (brrr...) do słodkich. Trudno wyjść bez baryłki i kilku butelek. A tanio, że aż trudno uwierzyć! Węgrzy produkują rocznie około 4 mln hektolitrów tego zacnego trunku (co nie może podobać się w UE), a chcą sprzedać. Wina przednie, mające niewiele wspólnego z tym, co u nas na półce, stąd zdziwienie. Po zajrzeniu do kilku piwnic moja wiedza zdecydowanie wzrosła. Potwierdziła się  teoria o dobrodziejstwach czerwonego wina, bo i tu leczą metodą "trzech kapeluszy". Znalazłam tłumaczenie związku frazeologicznego: pijany jak bela. Poznałam nowy: lepiej zgubić denara niż kroplę wina, bo denara można podnieść. Prawie zostałam "generałem wina". Tajemnicza Dolina Pięknej Pani to zdecydowanie najciekawsza część Egeru. Ale czasem trzeba wyjść na słońce. Co wtedy można zobaczyć?

Z daleka zaprasza słynny zamek. Toczyły się tu walki przypominające naszą obronę Częstochowy. Każdy Węgier czyta z wypiekami "Gwiazdy Egeru", niczym nasz "Potop". To o bohaterskich obrońcach. A po tureckim jarzmie została pamiątka...






... minaret. Można się wspiąć i podziwiać panoramę miasta z wysokości czwartego piętra. Chyba wypiłam za mało, bo nie miałam odwagi.











Szukałam też polskich śladów. Sporo ich. Wiele dobrego zrobili dla nas Węgrzy, chociażby w czasie drugiej wojny. My na żadnym etapie historii nie odwdzięczyliśmy się...







Miło było wypić kawę w  kafejce pod polską flagą. W Egerze nas lubią! To widać, słychać i czuć. A widać na każdym kroku chociażby polskojęzyczne informacje i menu.







Studiowałam też ukochaną angelologię.








Podziwiałam kunszt kowalski. Tu - kuta w żelazie brama Fazola.












Niestety, zawsze jest coś, co uwiera. Wypadło z planu zwiedzanie urokliwego Sarospataku. Nie zobaczyłam zamku Rakoczych, ale przede wszystkim nie dołączyłam do kolekcji europejskich bibliotek tej z kolegium kalwińskiego.

 źródło zdjęcia [tu:]
Po drodze Koszyce. I tam Sandor Marai czeka cierpliwie, żeby zobaczyć się ze swoją fanką.

 źródło zdjęcia [tu:]

Wniosek? Trzeba pojechać jeszcze raz. Szybko opróżniam baryłkę, żeby się zmobilizować wszechstronnie. Toast za polsko-węgierskie braterstwo!

sobota, 29 września 2012

Po Katyniu był Wołyń

Trzy tygodnie blogowej ciszy. Sporo. Nie czas i nie miejsce na jesienne melancholie, więc z trudem wygrzebuję się na grzędę (czytaj - "wyższą półkę" przydzieloną mi przez los, czyli Kasię) i zakładam kajdany historii. Z letargu wytrąciło mnie spotkanie autorskie.
Ks. Tadeusz Isakowicz - Zaleski z wykładem na temat ludobójstwa na Wołyniu. Ksiądz o kresowych korzeniach mówi niewygodną prawdę. Atakują go rządzący, bo nie chce zastosować się do narzuconej etykiety poprawności politycznej. Strofują go zwierzchnicy kościelni, bo im też nie szczędzi gorzkich słów. Rzeczowy, bezpośredni, nie unikał trudnych pytań. Zdumiał mnie zakres jego działalności. Pierwsze miejsce to służba duchownego w archidiecezji krakowskiej, a  pełni też rolę duszpasterza Ormian od Przemyśla do Zgorzelca. Pamięta o dzieciach niepełnosprawnych. Znajduje czas na pisanie felietonów dla "Gazety Polskiej". Przy tym wszystkim jest wierny pamięci o Kresach. Dziś zostanę przy tym temacie.
Przywracaniu pamięci poświęcił dwie książki: Przemilczane ludobójstwo na Kresach i widoczna na zdjęciu - Nie zapomnij o Kresach.
Pokaz slajdów i słowa. Ciągle powracające motto: Nie o zemstę, lecz o pamięć wołają ofiary. A wołać głośno powinny, bo miała miejsce rzeź okrutna. Prawie dziesięciokrotnie większa liczba ofiar niż w Katyniu. Eufemizmy - tragedia, prowokacja czy lansowana symetria "walki polsko-ukraińskiej" - zakrywają zaplanowaną zagładę polskiego narodu. Propaganda lansowana przez GW stawia tezę o równowadze zbrodni. Tymczasem było to wyrzynanie ludzi tylko za to, że byli Polakami. Bo jaką formację wojskową prezentowało miesięczne dziecko wyrwane z becika i rozbite o ścianę? Ksiądz tylko wspomniał o losie jedenastu członków rodziny, którzy zginęli z rąk banderowców. W książce doczytałam, jak pozbawiono życia prababkę. Jedna z moich prababek, stara już wówczas kobieta, której nie udało się uciec do lasu, została przez upowców najpierw nadziana na zaostrzone kije (wbito jej te kije w uszy i kazano "słuchać, jak to do niej Polska idzie", potem podpalono benzyną, a na końcu wrzucona do studni i zasypana stosem kamieni. [s.22]
Nieliczni ocaleni jeszcze dzisiaj mówią przez łzy.
Unikalne zdjęcia. 6 godzin - 1050 osób - Nim wstał świt, oni już byli u Boga.. Dziś w tym miejscu rośnie trawa i nie wolno postawić choćby krzyża. Ruiny kościoła i osmolone ściany - wołają kamienie, gdy milczą ludzie. Nagrobek na polskim cmentarzu i napis czerwoną farbą - "Śmierć Lachom!". Jeszcze jedno - ołtarz polowy, z obu stron powiewają flagi z niemieckimi swastykami, mszę odprawia ksiądz greckokatolicki... Padają słowa o haniebnej roli księży greckokatolickich, którzy znaleźli się w szeregach SS Galizien i UPA. (Rodzinna wieś ojca i dziadków - w Korościatynie na Tarnopolszczyźnie bandy UPA bestialsko wymordowały prawie 170 osób, w tym głównie kobiet, dzieci i starców, a akcją ludobójczą kierował jeden z księży wspomnianego wyznania wraz ze swoją córką oraz synem innego duchownego).
Jednak główna część spotkania to dziś, a nie wczoraj. Walka o pamięć zdaje się być beznadziejną. Tragedię pokrywa się milczeniem. Gloryfikuje się Banderę, stawiając mu pomniki, nazywając jego imieniem ulice. Kibice ukraińscy rozwijają czarno-czerwone flagi o jednoznacznej wymowie: czerwona krew, czarna przemoc. Pochody i manifestacje młodych w podkutych butach, z naszytymi swastykami. Tłoczy się im do głowy, że Bandera był bohaterem. Historia pełna przemilczeń i przekłamań, wynoszenie bandytów do rangi bohaterów, nie wróżą dobrze przyjaźni sąsiedzkiej. Nasze władze tkwią w pułapce politycznej poprawności. A tylko prawda wyzwala, nie półprawda albo przemilczenia. Jak ksiądz odpowiada na pytania o przyszłość? Pierwszy krok to postawienie krzyży w miejscach kaźni. Można też znaleźć wspólnych dla Polski i Ukrainy bohaterów, np. Petlurę. W kraju - uczczenie ofiar poprzez nazywanie ulic, zawieszanie tablic pamiątkowych, lekcje w szkołach.
Kilka chwil rozmowy poświęcił autor 183 księżom rzymskokatolickim, którzy zginęli z rąk OUN-UPA. Dziś kościół nie chce ich beatyfikować, by nie rozdrażniać Ukraińców. Znów odzywa się poprawność polityczna.
Żaden artysta, reżyser nie chcą zająć się tym tematem. Niemcy nakręcili np. "Ucieczkę" ukazującą exodus Niemców z Prus Wschodnich w styczniu 1945 roku. Marsz kolumny uciekinierów, ginących zarówno od porażającego zimna, jak i kul radzieckich żołnierzy, jest pokazany bardzo realistycznie. Widz, czy tego chce, czy nie, utożsamia się z uciekinierami, szczerze im współczując. (s.147) A kto mówi o Polakach wypędzonych z Wołynia?
Podobnie rzecz ma się z filmem pokazującym katastrofę statku Gustloff. Kolejny film - "Drezno" o bombardowaniu miasta w 1945 roku. Dalej - "Anonima - kobieta w Berlinie". Po obejrzeniu produkcji można dojść do wniosku, że ofiarami wojennej zawieruchy byli nie Żydzi czy Polacy, ale Niemcy, którym niewyobrażalne cierpienia zadawali barbarzyńscy Słowianie. (s.148) A nasza sztuka filmowa? Tu też nas biją Ukraińcy gloryfikujący UPA, np. "Żelazna sotnia", gdzie żołnierze AK ukazani są jako zbiry spod ciemnej gwiazdy, palący ukraińskie wioski, zabijający dzieci, gwałcący kobiety, a z pomocą przychodzą ukraińscy szlachetni banderowcy. Odsyłam do książki Nie zapomnij o Kresach.
Zamęczyliśmy księdza. Bo pytano i o Annę Walentynowicz (nota bene Kresowankę), o 27 Dywizję Wołyńską AK, a nawet o generała, co to się kulom nie kłaniał, tylko słaniał. Samorządowcy chcieli koniecznie usłyszeć opinię księdza na temat współpracy z miastem partnerskim na Ukrainie. Tak przeszłość mieszała się z teraźniejszością.
Potem jeszcze dedykacje i cenne słowa.
W domu od razu weszłam na stronę: www.isakowicz.pl
Znalazłam m.in. listę ważnych książek o Kresach. Trzeba czytać.
Aby tradycje kresowe i pamięć o ludobójstwie nie odeszły w zapomnienie.

niedziela, 9 września 2012

Hans z Czarnolasu

Ostro brzmi, ale to nie prowokacja. Zatem po kolei.
Naiwna byłam, gdy z nadzieją penetrowałam wiek dwudziesty, szukając w nim rozwiązania dzisiejszych kryzysów i zawirowań. Maciejewski cofnął się aż do XVI wieku! Jak to? - spytamy. Wszak to okres polskiej chwały, wielkość absolutna! Właśnie z tym mitem mierzy się autor w drugim tomie Baśni jak niedźwiedź. Uprzedzam, że czyta się trudniej. Wkracza tu gospodarka, bo Rzeczpospolita niemal pępkiem świata była. Mnożą się postacie, nazwiska, odzywa się historia naszych sąsiadów. Jednak oszołomienie nie z ich mnogości się bierze, a z wyciągnięcia wniosków. Zamilczane to dzieje. W szkołach przereklamowano potęgę humanizmu. Żadnego "złotego wieku" nie było! To epoka obskurantyzmu, w której roi się od alchemików, magicznych luster, seansów spirytystycznych, przesądów, które miały zatriumfować nad katolickimi uczonymi. Było to stulecie propagandy, której ostrze mierzyło głównie w katolicki kościół. Autor nie wymyśla żadnych teorii spiskowych, tylko znane nam fakty wyciąga na światło, nadając im rangę. Tu dowiedziałam się, że hołd pruski nie powinien być powodem do dumy (pobłogosławił nową dynastię, otworzył drogę na Węgry), a słynne powiedzenie kalwińskiego teologa, że "Polacy nie gęsi..." uderzało w łacinę, czyli pośrednio w kościół. Już Kopernik napisał, że są cztery sposoby niszczenia królestw. Wszystkie zastosowano wobec Węgier, a później do Polski. Bo jak inaczej wyjaśnić fakt, że z takiej potęgi staliśmy się tylko kąskiem dla sąsiadów? Dlaczego upadła Korona? A Węgrom mogliśmy pomóc pod Mohaczem. Nasz Zygmunt wystawił Ludwika na śmierć, a to przecież była rodzina! Ta bitwa miała przełomowe znaczenie w historii Europy, bo po niej nastąpiła likwidacja królestwa Węgier - ostatniego papieskiego królestwa na kontynencie! Czarny pijar Węgier trwa do dziś, bo tak działa propaganda niemiecka. Rodzina Hohenzollernów - trzej bracia - przewija się na kartach książki. To oni stworzyli cały projekt rewolucji religijnej jako narzędzia polityki i gospodarki. Nie istnieje w języku polskim biografia Albrechta, a był przecież siostrzeńcem Zygmunta Starego i założycielem protestanckich Prus. Zbliżam się do tytułu posta.
To tylko kilka myśli, które zjeżyły mi włosy, choć początkowo parsknęłam z niedowierzaniem, ale później zaczęłam sobie przypominać, co mi mówiono w szkole. Tej niższej i tej wyższej. Wszystko zaczęło do siebie pasować. Zostanę przy Kochanowskim. Zanim osiadł w Czarnolesie... Co się z nim działo? XVI wiek to czas marginalizacji znaczenia Krakowskiej Akademii. Rosną za to w siłę uniwersytety niemieckie. Ośrodki kultu protestantyzmu, dodajmy. Do dobrego tonu należy posyłanie doń szlacheckich synów. Najwybitniejszym studentem Akademii Królewieckiej był syn Reja. O Kochanowskim tamże wciąż mało! Mówi się tylko o jego czarnoleskiej poezji. Dlaczego? Co tam robił? Albertowi, założycielowi Albertyny (nazwa od imienia), potrzebni byli ludzie sprawnie władający piórem i popierający ruch reformacyjny w Polsce. W 1551 roku pojawił się w Królewcu nasz Jan.  Hanns Kochanowsky widniał na liście płac kolegium uczonych. Burgrabia wypłacał mu trzy razy po 50 grzywien, by służył Albrechtowi we dwa konie, czyli miał do dyspozycji dwóch pachołków. Albrecht finansował też pobyt poety na uniwersytecie w Padwie, a był tam Jan z Czarnolasu konsyliarzem nie tylko polskiej, ale i niemieckiej nacji. Znów pobyt w Królewcu i wykonywanie "prac intelektualnych" dla Albrechta. Nie cieszył się pruski książę popularnością wśród Polaków, więc Albert łożył na przedsięwzięcie (znane nam z powojennej rzeczywistości), zwane tworzeniem elit. Czy dlatego Kochanowski w Satyrze... każe nam brać przykład z gospodarnych Prusaków? Nigdy potem, czyli już we dworze, nie siedział wyłącznie pod lipą. Brał czynny udział w życiu politycznym i gospodarczym, pożyczał innym olbrzymie kwoty. Nie są znane dokładnie okoliczności śmierci poety. Bardzo dużo tych niejasności.
Muszę ochłonąć, bo lektura bogata, pozwalająca spojrzeć inaczej na historię sprzed pięciuset lat.
Wybieram się na spacer do kolebki polskiej poezji.
 Siedzibą Muzeum Kochanowskiego jest dwór Jabłonowskich. Domostwo poety spłonęło w 1720 roku.
Ekspozycja muzealna zajmuje sześć sal.  Zachwyciły mnie gobeliny. Robiłam zdjęcia naściennym cytatatom poety i jego następców, by przy wyjściu dowiedzieć się, że są zebrane i do kupienia w maleńkim tomiku.




Sercem dworu jest gabinet poety. Scenka jak żywa. Mogło tak być naprawdę.








Obok dworu stoi kaplica wzniesiona na fundamentach domu Kochanowskiego. Główną ekspozycję stanowi scenka tzw. "Mały Wawel'', upamiętniająca pobyt na dworze Zygmunta Augusta. Poeta stoi z boku i wręcza królowi swój rękopis. W krypcie jest kolejna scena - "Rzeczpospolita Babińska".
Na mnie ogromne wrażenie zrobiły muzyka i śpiew sączące się z głośników przed wejściem. To nagrania Pieśni  i Trenów w wykonaniu Warskiej. Rewelacyjne!


Wiele się zmieniło od czasu, gdy byłam tu ostatni raz. Dzięki unijnej dotacji "wyrósł" w parku amfiteatr. Myślę, że to podniesie atrakcyjność miejsca.  O pachnących toaletach przypominających dworek nie wspomnę, a przecież trzeba. W  końcu w Europie jesteśmy.





Będąc w Czarnolesie, warto wyruszyć w niedalekie miejsca związane z życiem poety. Sycyna oddalona jest o 20 km. Można tu zobaczyć miejsce, gdzie stał dwór - miejsce urodzenia Kochanowskiego.







I trzeci wierzchołek trójkąta Sycyna - Czarnolas - Zwoleń.
W krypcie - też pięknie odrestaurowanej - mieści się sarkofag ze szczątkami rodziny Kochanowskich. Chociaż nic nie jest tu pewne. Historia z wędrującą czaszką, która okazała się kobiecą, jest chyba znana.




Kończę spacer po czarnoleskim parku. Nie żegnam się jeszcze z tomem Baśni toczącej się jak niedźwiedź. Nie spodziewałam się, że historia wciąż aktualna i że wiek XVI będzie tak kluczowy dla nowoczesności. Czekam na kolejny tom, by zobaczyć, jak Polska radziła sobie z tym bagażem w kolejnym wieku.